Dit sentiment slaat zich neer in dingen die rationeel bekeken nergens op slaan, zoals het Oekraïne-referendum, de Brexit en de verkiezing van Donald Trump tot president van de VS. En het feit dat de PVV---ondanks haar volstrekt incoherent en vaag programma---vooraan in de peilingen staat.
Ik wil het hier niet over Wilders hebben. Zijn retoriek doet me herinneren aan een Duits verleden, vooral als hij de islam en de geboortecijfers in Afrika als "existentiele dreiging" voor Nederland beschouwt. Net zoals de nazis de Joden en het bolsjewisme als existentiële uitdaging voor de arische ras zagen. Blijkbaar kan dit gewoon. Maar écht opmerklijk is pas dat de gevestigde orde op het discours van Wilders ingaat.
Een paar weken geleden schreef premier Mark Rutte een brief aan alle Nederlanders, waarin het volgende stond:
We voelen een groeiend ongemak wanneer mensen onze vrijheid misbruiken om hier de boel te verstieren, terwijl ze juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid. Mensen die zich niet willen aanpassen, afgeven op onze gewoontes en onze waarden afwijzen. Die homo’s lastigvallen, vrouwen in korte rokjes uitjouwen of gewone Nederlanders uitmaken voor racisten. Ik begrijp heel goed dat mensen denken: als je ons land zo fundamenteel afwijst, heb ik liever dat je weggaat. Dat gevoel heb ik namelijk ook. Doe normaal of ga weg.Deze alinea is in meerdere opzichten misleidend en cynisch.
In eerste instantie lijkt het om gebrek aan fatsoen in de openbare ruimte te gaan waarvoor vooral (blanke en niet-blanke) Nederlanders verantwoordelijk zijn. Maar hij beschrijft het als veroorzaakt door vluchtelingen (mensen die “naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid”). Het lijkt me sterk dat het grote fatsoensprobleem aan deze kleine groep, waarin de meeste mensen ook "normaal doen", te wijten is.
Maar misschien lees ik hem verkeerd. Misschien bedoelt hij mensen die hier zijn opgegroeid, maar uiteindelijk crimineel worden en/of de Westerse samenleving afwijzen. De kutmarrokanen. Ja, dit soort gedrag bestaat en dat is een probleem. Maar hoe groot of klein dat probleem ook is, je kunt niet zomaar opeisen dat zij moeten vertrekken. Wat dan zeg je eigenlijk: als Bram zich misdraagt, dan is dat jammer; als Abdel dat doet, moet hij oprotten. Terwijl ze in dezelfde wijk zijn opgegroeid en naar dezelfde school zijn gegaan. Hoe Ruttes eis met het grondwet conform is of zich in regeringsbeleid vertaalt zegt hij evenmin als Wilders.
De VVD heeft blijkbaar besloten dat zij het best met Wilders kunnen meegaan wat het zaaien van haat en vooroordelen betreft. Natuurlijk is de VVD ook een partij van de boze burger. Maar als dít je boodschap is, dan moet je Wilders niet meer voor racist uitmaken. Nog erger vind ik dat de premier erin meegaat en zijn handtekening onder dit stuk zet. En dat niemand in het (rechtse) politieke midden protesteert. Zelfs partijen van de gevestigde orde radicaliseren zich. Wie had een jaar geleden gedacht dat een van de grote "systeempartijen" (PvdA, D66, CDA, VVD) zich met racistische slogans zouden profileren?
Het zal de VVD nauwelijks extra stemmen brengen. Reizigers moet je laten vertrekken, zegt men vaak. Er zijn tal van studies gedaan dat je alleen maar verliest als je je eigen posities aan radicale partijen aanpast. Mensen beseffen dat dit wanhoopspogingen zijn, en dat je de PVV’ers, SP’ers en 50+’ers daarmee in feite gelijk geeft. Het enige wat je kunt doen is gewoon je werk doen, accepteren dat je een keer een verkiezing verliest en hopen dat de kiezer op lang termijn waardering opbrengt. Zo heeft België het Vlaams Belang in bedwang gehouden. Zo houdt Duitsland de Alternative für Deutschland (een soort Wilders light) rond de 10%. Je moet voor iets staan en niet van mening veranderen als de wind van voren komt.
In het tegenwoordig debat gaat het echter niet meer erom in welk Nederland we over 20 jaar willen leven. Qua socio-economische orde, qua toekomst van de Europese (munt)unie, crisisbestrijding buiten Europa, climaatbeleid, ontwikkelingssamenwerking, enzovoort. In plaats daarvan praten---of schreeuwen---we alleen maar over veiligheid, islam en immigranten. En over mogelijke coalities na 15 maart.
Daarbij vergeten we dat er een goede reden is voor de toename van woede en populisme. Het capitalisme in zijn tegenwoordige form dreigt te falen. De Panama papers zijn slechts het laatste punt in een perverse ontwikkeling die door Nederland met zijn wetten probelastingsontwijking (“Dutch Sandwich”), ook nog gesteund wordt. De tweede kamer ontkent dit probleem. Net zoals de sociale ongelijkheid, die in de meeste Europese landen toeneemt. Ook openbare goederen (universiteiten, cultuur, zorg, enz.) zijn steeds meer aan de wetten van de markt onderworpen. Mensen voelen al dat. Als we hiervoor geen intelligente oplossingen verzinnen, dan doen we qua Wilders & Co. alleen maar aan symptoombestrijding. Maar dit vraagt lef en karakter---te allen tijden een schaars goed.
Er is vaak gezegd dat al de veranderingen van 2016 (Brexit, Italicum, Trump) op een politieke revolutie lijken. Dat zulke revoluties in de huidige samenleving nodig zijn. Dat je van binnen het establishment toch niets kunt veranderen. Misschien. Maar houd in de gaten wat de russische schrijver Maksim Gorki, zelf socialist, over de oktoberrevolutie van honderd jaar geleden schreef:
Een revolutie is alleen maar dan redelijk en daverend, als zij de natuurlijke, krachtige uitbarsting van de creatieve kracht van een volk is. Als […] het echter alleen maar een uitbarsting van verbittering en haat is, dan hebben we geen revolutie, maar een oproer, die ons leven niet kan veranderen en slechts wreedheid en kwaad groter maakt.
Op gevoelens van verbittering en haat in te spelen, zoals Rutte met zijn brief doet, is cynisch. Te geloven deze gevoelens te kunnen beheersen is gekkenwerk.
